پایگاه خبری عصر همگرایی: به نقل از خبرگزاری مهر، حجت‌الاسلام والمسلمین کریم خان‌محمدی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در همایش بین‌المللی «نهضت حسینی و رسالت نبوی»، با ارائه مقاله‌ای با عنوان «بازشناسی عناصر ارتباطی نهضت حسینی و دلالت‌های ضمنی آن در بقای دیانت محمدی»، به تبیین ابعاد ارتباطی قیام امام حسین(ع) و نقش آن در ماندگاری پیام عاشورا پرداخت.
در این مقاله که با همکاری زهرا مصطفوی تدوین شده است، نهضت حسینی از منظر مطالعات ارتباطی و با رویکرد نشانه‌شناختی بررسی شده و نویسندگان کوشیده‌اند دلالت‌های آشکار و ضمنی کنش‌های امام حسین(ع) را در مسیر احیای سنت پیامبر اکرم(ص) و استمرار دیانت محمدی تبیین کنند.
خان‌محمدی در این پژوهش، عاشورا را فراتر از یک رویارویی نظامی تحلیل کرده و بر این نکته تأکید دارد که برای فهم ماندگاری تاریخی این نهضت، باید ابعاد فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی آن را نیز مورد توجه قرار داد. بر اساس تحلیل ارائه‌شده در مقاله، هدف اصلی امام حسین(ع) صرفاً پیروزی در میدان نظامی نبود، بلکه احیای دین پیامبر اسلام(ص)، آشکار ساختن انحرافات موجود و ترسیم مسیر هدایت برای آزادگان و امت اسلامی در همه اعصار بود.
عاشورا؛ کنشی ارتباطی برای احیای سنت نبوی
در این مقاله، با بهره‌گیری از الگوی سه‌عنصری ارتباطات شامل پیام‌فرست، پیام و مخاطب، کنش‌های امام حسین(ع) در جریان نهضت عاشورا تحلیل شده است. نویسندگان بر این باورند که امام حسین(ع) با وجود برخورداری از جایگاه دینی و مشروعیت، در شرایطی قرار داشت که حاکمیت اموی می‌کوشید شناخت عمومی از جایگاه اهل‌بیت(ع) و پیام حقیقی اسلام را تحت تأثیر قرار دهد.
بر همین اساس، مقاله نشان می‌دهد که بخشی از راهبرد ارتباطی نهضت عاشورا، معرفی جایگاه امام حسین(ع)، آشکارسازی ماهیت حکومت اموی و ارائه تصویری روشن از اسلام اصیل با تکیه بر ارزش‌های انسانی و دینی بوده است.
هشت مؤلفه ارتباطی در نهضت حسینی
این پژوهش با تحلیل متون تاریخی، خطبه‌ها، نامه‌ها، اشعار و کنش‌های ثبت‌شده در جریان نهضت عاشورا، هشت مؤلفه ارتباطی را شناسایی می‌کند که هر یک، افزون بر معنای آشکار خود، حامل پیام‌هایی عمیق‌تر برای مخاطبان هستند.
نخستین مؤلفه، بهره‌گیری از زمان و مکان مقدس است. بر اساس تحلیل نویسندگان، حضور امام حسین(ع) در مکه و هم‌زمانی بخشی از نهضت با مناسک حج، فرصتی برای رساندن پیام قیام به مخاطبان گسترده و ثبت تاریخی آن فراهم کرد.
دومین مؤلفه، واسازی و ارائه منشور است. خروج امام از مکه در روز هشتم ذی‌حجه و حرکت به‌سوی عراق، در این مقاله به‌عنوان کنشی معنادار بررسی شده که با برهم زدن انتظارهای متعارف، افکار عمومی را متوجه هدف و ماهیت قیام می‌کرد. نویسندگان این اقدام را در پیوند با تبیین ضرورت مقابله با انحراف و دفاع از حقیقت دین تحلیل می‌کنند.
سومین مؤلفه، انتخاب مقصد آشناست. مقاله با اشاره به حرکت امام حسین(ع) به‌سوی کوفه، این انتخاب را از منظر ارتباطی بررسی می‌کند و بر اهمیت پیوندهای پیشین مردم با اهل‌بیت(ع)، ظرفیت‌های اجتماعی کوفه و تفاوت میان گرایش قلبی مردم و رفتار سیاسی آنان تأکید دارد.
چهارمین مؤلفه، ترکیب و آرایش کاروان حسینی است. همراهی زنان، کودکان، جوانان و سالمندان در این کاروان، از منظر نویسندگان، افزون بر ابعاد تاریخی، واجد پیام‌های غیرکلامی بود و زمینه هم‌ذات‌پنداری گروه‌های مختلف مخاطبان با واقعه عاشورا را فراهم می‌کرد. در این چارچوب، نقش حضرت زینب(س) و دیگر بازماندگان کاروان در انتقال و تداوم پیام نهضت نیز مورد توجه قرار گرفته است.
پنجمین مؤلفه، بهره‌گیری از شعر و رجز است. مقاله با اشاره به جایگاه شعر در فرهنگ عرب آن دوره، رجزهای امام حسین(ع) و یاران ایشان را ابزاری برای معرفی هویت، تبیین حقانیت قیام و ماندگار ساختن پیام عاشورا می‌داند.
ششمین مؤلفه، نمادسازی از آب و تشنگی است. بر اساس تحلیل مقاله، محروم کردن امام حسین(ع)، خاندان و یاران ایشان از آب، به نمادی از مظلومیت و در مقابل، نشانه‌ای از ستمگری و دوری از ارزش‌های انسانی تبدیل شد. نویسندگان معتقدند پیوند خوردن مفهوم آب با خاطره عاشورا، به استمرار حضور این واقعه در حافظه فرهنگی جوامع شیعی کمک کرده است.
هفتمین مؤلفه، تولید کلمات قصار و دوگانه‌های مفهومی است. در این بخش، عباراتی همچون «هیهات منا الذله» و تقابل‌هایی مانند هدایت و ضلالت، عزت و ذلت، بندگی خدا و دنیاگرایی بررسی شده‌اند. مقاله این عبارات را نمونه‌هایی از فشرده‌سازی پیام در قالب‌هایی کوتاه، اثرگذار و قابلیت‌مند برای انتقال در طول تاریخ معرفی می‌کند.
هشتمین مؤلفه، نمادسازی از اشک و گریه است. نویسندگان با بررسی جایگاه سوگواری در سنت عاشورایی، توضیح می‌دهند که پیوند دادن یادآوری واقعه با عواطف انسانی، به انتقال بین‌نسلی پیام عاشورا و استمرار ارتباط عاطفی مخاطبان با این نهضت کمک کرده است.
احیای دین محمدی(ص)؛ دلالت فراگیر نهضت عاشورا
در بخش جمع‌بندی مقاله، خان‌محمدی و مصطفوی نتیجه می‌گیرند که مجموعه کنش‌ها و عناصر ارتباطی نهضت عاشورا را نمی‌توان صرفاً در چارچوب رویدادهای نظامی آن تحلیل کرد؛ بلکه این عناصر در کنار یکدیگر، منظومه‌ای از پیام‌های فرهنگی، دینی و اجتماعی را شکل می‌دهند که هدف فراگیر آن، احیای دین محمدی(ص) و ترسیم مسیر هدایت برای امت اسلامی و آزادگان جهان است.
بر اساس این پژوهش، بهره‌گیری از نمادها، ظرفیت‌های عاطفی، شعر، خطابه و کنش‌های معنادار، زمینه ماندگاری پیام عاشورا را فراهم کرده است؛ به‌گونه‌ای که این واقعه در طول تاریخ، از یک رخداد محدود به زمان و مکان فراتر رفته و به الگویی برای تبیین حق‌طلبی، عزت، عدالت‌خواهی و مقابله با انحراف تبدیل شده است.
این مقاله با تأکید بر ضرورت بازخوانی ارتباطی نهضت حسینی، نشان می‌دهد که شناخت دلالت‌های ضمنی عاشورا می‌تواند درک عمیق‌تری از چرایی ماندگاری این قیام و ظرفیت آن برای هدایت فرهنگی و معنوی نسل‌های مختلف ارائه کند.