استخدام یکی از فرزندان بازنشستگان / استخدام بدون آزمون یکی از فرزندان بازنشستگان کشوری و لشکری

جمعی از بازنشستگان کشوری و لشکری خواستار استخدام بدون آزمون یکی از فرزندان خود شده‌اند. بررسی قوانین نشان می‌دهد این مطالبه هنوز به قانون یا مصوبه اجرایی تبدیل نشده است.

پایگاه خبری تحلیلی عصر همگرایی:

درخواست استخدام بدون آزمون یکی از فرزندان بازنشستگان بار دیگر در فضای مجازی و شبکه‌های مرتبط با بازنشستگان مطرح شده است. امضاکنندگان این مطالبه از رئیس‌جمهور، نمایندگان مجلس و رئیس سازمان اداری و استخدامی خواسته‌اند شرایطی فراهم شود تا یکی از فرزندان هر بازنشسته، در صورت وجود پست سازمانی مرتبط با مدرک تحصیلی، در دستگاه محل خدمت پدر یا مادر خود استخدام شود.

در متن این درخواست، سابقه طولانی خدمت بازنشستگان، تحصیلات دانشگاهی فرزندان آنان، آشنایی با محیط کاری والدین و دشواری ورود جوانان فاقد سرمایه به بازار کار از مهم‌ترین دلایل این مطالبه عنوان شده است.

عصرهمگرایی نوشت : با این حال، بررسی قوانین استخدامی نشان می‌دهد که این درخواست در حال حاضر صرفاً یک مطالبه اجتماعی است و هنوز به قانون، مصوبه دولت یا بخشنامه لازم‌الاجرا تبدیل نشده است. بر اساس مقررات عمومی، فرزند یک بازنشسته فقط به دلیل سابقه خدمت پدر یا مادر خود، حق قانونی برای استخدام بدون آزمون در دستگاه دولتی ندارد.

بازنشستگان دقیقاً چه درخواستی دارند؟

در متن منتشرشده، جمعی از بازنشستگان کشوری و لشکری خواستار آن شده‌اند که به پاس حدود ۳۰ سال خدمت، یکی از فرزندان آنان بتواند بدون شرکت در آزمون استخدامی، در همان دستگاه یا ارگان محل خدمت والد خود جذب شود.

بر اساس این پیشنهاد، استخدام باید مشروط به سه عامل باشد:

وجود پست سازمانی خالی؛
مرتبط بودن رشته تحصیلی فرزند با شغل مورد نیاز؛
طی مراحل قانونی و اداری مربوط به استخدام.

امضاکنندگان همچنین معتقدند فرزندان بازنشستگان به دلیل آشنایی با ساختار دستگاه محل خدمت والدین، می‌توانند با سرعت بیشتری با محیط کار سازگار شوند.

در سال‌های گذشته نیز کارزارهای مشابهی برای استخدام فرزندان بازنشستگان، فرهنگیان، کارکنان بانک‌ها و کارکنان برخی شرکت‌ها و صنایع منتشر شده است. برای نمونه، در سال ۱۴۰۲ کارزارهایی برای استخدام یکی از فرزندان فرهنگیان و همچنین جایگزینی فرزندان کارکنان بازنشسته بانک‌ها شکل گرفت، اما این درخواست‌ها به ایجاد یک حکم قانونی عمومی منجر نشد.

آیا استخدام فرزندان بازنشستگان تصویب شده است؟

خیر. تا زمان تنظیم این گزارش، قانون یا مصوبه عمومی و لازم‌الاجرایی برای استخدام بدون آزمون یکی از فرزندان همه بازنشستگان کشوری، لشکری یا تأمین اجتماعی منتشر نشده است.

انتشار یک متن در قالب کارزار، نامه یا مطالبه مردمی به معنای تصویب آن نیست. برای اجرایی شدن چنین درخواستی، باید ابتدا در قالب طرح مجلس یا لایحه دولت ارائه شود، مراحل بررسی و تصویب را طی کند و پس از تأیید نهایی ابلاغ شود.

در شرایط فعلی، فرزندان بازنشستگان مانند سایر داوطلبان باید شرایط عمومی و اختصاصی آگهی‌های استخدامی را داشته باشند و در آزمون‌ها و مراحل ارزیابی مربوط شرکت کنند.

قانون درباره استخدام در دستگاه‌های دولتی چه می‌گوید؟

ماده ۴۱ قانون مدیریت خدمات کشوری مقرر کرده است که ورود به خدمت در دستگاه‌های اجرایی باید بر اساس مجوزهای استخدامی، تشکیلات مصوب، شایستگی و برابری فرصت‌ها انجام شود.

ماده ۴۴ همین قانون نیز تصریح می‌کند که به‌کارگیری افراد در دستگاه‌های اجرایی، پس از پذیرفته شدن در امتحان عمومی که به‌طور عمومی آگهی می‌شود و همچنین آزمون یا مسابقه تخصصی امکان‌پذیر است. بنابراین، اصل عمومی در استخدام دولتی، رقابت عمومی و احراز صلاحیت از مسیر آزمون است.

وجود یک پست خالی پس از بازنشستگی یک کارمند نیز به‌تنهایی به این معنا نیست که فرزند او می‌تواند جایگزینش شود. دستگاه باید مجوز استخدام داشته باشد، عنوان شغلی در ساختار سازمانی آن پیش‌بینی شده باشد و جذب نیرو مطابق مقررات عمومی انجام شود.

آیا بازنشسته می‌تواند فرزند خود را جایگزین کند؟

عصرهمگرایی نوشت : در قوانین عمومی استخدامی، جایگزینی خودکار فرزند به جای پدر یا مادر بازنشسته پیش‌بینی نشده است.

بر اساس یک رأی منتشرشده در سامانه ملی آرای قضایی، تکلیف دستگاه‌ها به استخدام فرزند به جای پدر، حکم عمومی برای همه کارمندان نیست. در این رأی تأکید شده بود که احکام خاص استخدام یکی از فرزندان، فقط در مواردی که قانون صریحاً تعیین کرده است ــ مانند برخی خانواده‌های شهدا، جانبازان و آزادگان واجد شرایط ــ قابلیت اجرا دارد.

بنابراین، سابقه ۳۰ سال خدمت، بازنشسته شدن فرد یا خالی شدن پست او، به‌خودی‌خود برای فرزندش حق استخدام ایجاد نمی‌کند.

آیا در گذشته چنین امتیازی وجود داشته است؟

در برخی دستگاه‌ها، شرکت‌ها، بانک‌ها یا نهادهای عمومی ممکن است در دوره‌هایی ضوابط داخلی، اولویت محدود یا امتیازاتی برای فرزندان کارکنان و بازنشستگان در نظر گرفته شده باشد. اما وجود چنین رویه‌هایی به معنای وجود یک قانون سراسری برای همه دستگاه‌های دولتی نیست.

حتی برخی از امتیازات داخلی نیز پس از شکایت نهادهای نظارتی یا رسیدگی در دیوان عدالت اداری باطل شده‌اند. برای نمونه، امتیاز ویژه‌ای که سازمان تأمین اجتماعی در یک آزمون استخدامی برای فرزندان کارکنان شاغل و بازنشسته در نظر گرفته بود، از سوی هیئت عمومی دیوان عدالت اداری تبعیض‌آمیز و مغایر ضوابط شناخته شد و ابطال شد.

این سابقه نشان می‌دهد ایجاد هرگونه اولویت استخدامی برای فرزندان کارکنان یا بازنشستگان، باید پشتوانه قانونی صریح داشته باشد و نمی‌تواند صرفاً با دستور داخلی یک دستگاه اجرا شود.

چه گروه‌هایی سهمیه قانونی استخدام دارند؟

برخی گروه‌ها بر اساس قوانین خاص از سهمیه یا تسهیلات استخدامی برخوردارند. مهم‌ترین نمونه، ایثارگران و خانواده‌های مشمول قوانین مربوط به آنان هستند.

قانون مدیریت خدمات کشوری نیز تصریح کرده است که استخدام ایثارگران و خانواده‌های آنان بر اساس قوانین ویژه خود انجام می‌شود. این استثناها ناشی از حکم صریح قانون هستند و نمی‌توان آنها را به همه فرزندان بازنشستگان تعمیم داد.

به بیان دیگر، میان «فرزند یک بازنشسته عادی» و «فرد مشمول سهمیه قانونی ایثارگری» تفاوت وجود دارد. تنها بازنشسته بودن پدر یا مادر، سهمیه مستقل استخدامی ایجاد نمی‌کند.

آیا مجلس می‌تواند چنین امتیازی را تصویب کند؟

از نظر قانون‌گذاری، نمایندگان مجلس می‌توانند طرحی برای حمایت استخدامی از فرزندان بازنشستگان ارائه کنند. دولت نیز می‌تواند لایحه‌ای در این زمینه به مجلس بفرستد.

اما چنین طرحی با پرسش‌های حقوقی، مالی و اجرایی مهمی روبه‌رو خواهد بود:

نخست اینکه استخدام بدون آزمون گروهی از داوطلبان ممکن است با اصل شایستگی و برابری فرصت‌ها در استخدام عمومی تعارض پیدا کند.

دوم اینکه اجرای آن به تعداد زیادی مجوز استخدامی و پست سازمانی نیاز دارد.

سوم اینکه مشخص نیست چرا فرزند یک بازنشسته باید در مقایسه با سایر جوانان تحصیل‌کرده و بیکار، بدون رقابت عمومی در اولویت قرار گیرد.

چهارم اینکه دستگاه‌های دولتی برای هرگونه جذب نیرو باید منابع حقوق و مزایا و مجوز سازمان اداری و استخدامی را داشته باشند. قانون مدیریت خدمات کشوری نیز استخدام خارج از مجوزهای تعیین‌شده را ممنوع دانسته است.

بنابراین، حتی در صورت طرح موضوع در مجلس، تصویب آن قطعی نیست و باید با قانون اساسی، سیاست‌های استخدامی و محدودیت‌های بودجه‌ای تطبیق داده شود.

استدلال موافقان استخدام فرزندان بازنشستگان چیست؟

موافقان این درخواست معتقدند خدمت طولانی بازنشستگان باید با حمایت عملی از خانواده آنان همراه باشد. آنان همچنین می‌گویند بسیاری از فرزندان بازنشستگان دارای تحصیلات دانشگاهی هستند اما به دلیل کمبود فرصت شغلی، امکان ورود به بازار کار را پیدا نکرده‌اند.

از نگاه موافقان، وجود پست خالی در دستگاه محل خدمت والد و ارتباط رشته تحصیلی فرزند با آن پست، می‌تواند زمینه جذب نیرو بدون تحمیل هزینه اضافی ناشی از ایجاد ساختار جدید را فراهم کند.

آشنایی فرزندان با محیط کاری و امکان انتقال تجربه از والدین نیز از دیگر دلایلی است که در متن این درخواست مطرح شده است.

مخالفان چه ایرادی مطرح می‌کنند؟

مهم‌ترین ایراد، ایجاد تبعیض میان جویندگان کار است. میلیون‌ها جوان تحصیل‌کرده ممکن است والد بازنشسته دولتی نداشته باشند، اما از نظر تخصص، تجربه و شایستگی شرایط برابر یا بهتری داشته باشند.

استخدام بدون آزمون فرزندان بازنشستگان همچنین ممکن است به شکل‌گیری نوعی «وراثت شغلی» در دستگاه‌های عمومی منجر شود؛ در حالی که مشاغل دولتی باید در دسترس همه واجدان شرایط قرار داشته باشد.

ابطال امتیاز ویژه فرزندان کارکنان تأمین اجتماعی در دیوان عدالت اداری نیز نشان داده است که اعطای امتیاز صرفاً بر اساس رابطه خانوادگی با کارکنان یک دستگاه می‌تواند از منظر برابری استخدامی محل ایراد باشد.

آیا فرزندان فرهنگیان و بازنشستگان آموزش‌وپرورش اولویت دارند؟

برای فرزندان فرهنگیان و بازنشستگان آموزش‌وپرورش نیز حکم عمومی و رسمی برای استخدام بدون آزمون وجود ندارد. استخدام در آموزش‌وپرورش عمدتاً از طریق آزمون استخدامی، دانشگاه فرهنگیان و سایر مسیرهای قانونی انجام می‌شود.

کارزار مستقلی نیز در سال ۱۴۰۲ خواستار استخدام بدون آزمون یکی از فرزندان فرهنگیان شده بود، اما این کارزار به قانون یا بخشنامه اجرایی تبدیل نشد.

بنابراین، انتشار مطالبی با عنوان «استخدام قطعی فرزندان فرهنگیان» یا «جایگزینی فرزند بازنشسته بدون آزمون» بدون استناد به ابلاغیه رسمی، قابل اعتماد نیست.

آیا داشتن مدرک مرتبط کافی است؟

خیر. مرتبط بودن مدرک تحصیلی تنها یکی از شرایط احتمالی احراز یک شغل است.

داوطلب استخدام دولتی باید مجموعه شرایط آگهی را داشته باشد؛ از جمله:

شرایط سنی؛
مدرک و رشته تحصیلی مرتبط؛
وضعیت خدمت سربازی برای مردان؛
سلامت جسمی و روانی؛
احراز صلاحیت عمومی؛
کسب حد نصاب آزمون؛
موفقیت در ارزیابی تخصصی و گزینش.

ماده ۴۲ قانون مدیریت خدمات کشوری نیز شرایط عمومی استخدام را تعیین کرده است و فرزند بازنشسته بودن، جایگزین این شرایط نمی‌شود.

آیا ثبت‌نامی برای فرزندان بازنشستگان آغاز شده است؟

تا زمان تنظیم این گزارش، سامانه رسمی و سراسری برای ثبت‌نام فرزندان بازنشستگان کشوری و لشکری با هدف استخدام بدون آزمون اعلام نشده است.

بازنشستگان و فرزندان آنان باید نسبت به لینک‌ها یا فرم‌هایی که با عنوان «ثبت‌نام استخدام فرزند بازنشسته» منتشر می‌شود، محتاط باشند. ایجاد یک کارزار اینترنتی یا جمع‌آوری مشخصات افراد به معنای آغاز فرآیند استخدام دولتی نیست.

فراخوان معتبر باید از طریق سازمان اداری و استخدامی، دستگاه اجرایی مربوط یا مجری رسمی آزمون منتشر شود.

این مطالبه چگونه می‌تواند به نتیجه برسد؟

برای تبدیل این درخواست به یک اقدام اجرایی، چند مسیر احتمالی وجود دارد:

۱. ارائه طرح از سوی نمایندگان مجلس؛

۲. تهیه لایحه توسط دولت؛

۳. بررسی حقوقی موضوع در سازمان اداری و استخدامی؛

۴. تعیین دامنه مشمولان و منابع مالی؛

۵. تصویب در مجلس و تأیید مراجع قانونی؛

۶. تدوین آیین‌نامه و صدور مجوزهای استخدامی.

تا زمانی که این مراحل طی نشده باشد، دستگاه‌های دولتی نمی‌توانند صرفاً بر اساس یک کارزار یا درخواست جمعی، فرزندان بازنشستگان را بدون آزمون استخدام کنند.