تکلیف حقوق بازنشستگان روشن شد | جزئیات فرمول جدید محاسبه مستمری بازنشستگان از این ماه

پایگاه خبری تحلیلی عصر همگرایی:

موضوع اصلی در این طرح، بازنگری در نحوه ارتباط میان سابقه بیمه‌پردازی، دستمزدهای مشمول کسر حق بیمه و مستمری نهایی افراد است. در مدل‌های مورد بحث، پیشنهاد شده به جای تمرکز عمده بر دستمزد سال‌های پایانی اشتغال، کل دوره بیمه‌پردازی و ضریب دستمزد نیز نقش بیشتری در تعیین مستمری داشته باشد.

با این حال، این پیشنهاد هنوز در مرحله بررسی قانونی قرار دارد و نمی‌توان آن را یک قانون لازم‌الاجرا دانست. احمد بیگدلی، رئیس کمیته تأمین اجتماعی کمیسیون اجتماعی مجلس، اعلام کرده است که لایحه اصلاح موادی از قانون تأمین اجتماعی همچنان در دست بررسی است و فرمول جدید محاسبه مستمری هنوز نهایی نشده است. هدف اعلام‌شده از این اصلاحات، افزایش عدالت در پرداخت مستمری و در عین حال جلوگیری از وارد شدن فشار مضاعف به منابع سازمان تأمین اجتماعی است.

فرمول فعلی محاسبه مستمری بازنشستگان چگونه است؟

بر اساس ماده ۷۷ قانون تأمین اجتماعی، مستمری بازنشستگی با توجه به متوسط مزد یا حقوق بیمه‌شده و مدت سابقه پرداخت حق بیمه محاسبه می‌شود. بنابراین برخلاف این تصور که تنها حقوق سال‌های پایانی در مستمری تأثیر دارد، سابقه بیمه‌پردازی نیز یکی از مؤلفه‌های اصلی تعیین حقوق دوران بازنشستگی است.

در روش فعلی، دستمزدی که بابت آن حق بیمه پرداخت شده است، به ویژه در سال‌های پایانی اشتغال، نقش مهمی در محاسبه مستمری دارد. همین مسئله یکی از محورهایی است که در بحث اصلاح فرمول مورد توجه قرار گرفته است.

منتقدان روش فعلی معتقدند تمرکز زیاد بر دستمزد سال‌های پایانی می‌تواند در برخی موارد باعث شود افزایش قابل توجه یا غیرعادی حقوق فرد در نزدیکی زمان بازنشستگی، اثر قابل توجهی بر مستمری او داشته باشد.

در مقابل، باید توجه داشت که سنوات بیمه‌پردازی نیز در فرمول کنونی اثرگذار است و هرچه سابقه پرداخت حق بیمه بیشتر باشد، این موضوع می‌تواند در میزان مستمری فرد تأثیر داشته باشد. بنابراین مسئله اصلی در اصلاحات پیشنهادی، حذف سابقه یا حقوق نیست، بلکه نحوه وزن‌دهی به دستمزدها در دوره اشتغال و ایجاد ارتباط دقیق‌تر میان حق بیمه پرداخت‌شده و مستمری نهایی است.

مدل جدید محاسبه حقوق بازنشستگان چیست؟

یکی از مهم‌ترین پیشنهادهای مطرح‌شده، کاهش تمرکز بر میانگین دستمزد سال‌های پایانی و توجه بیشتر به کل دوره بیمه‌پردازی فرد است.

در مدل پیشنهادی، دستمزدها و سوابق بیمه‌ای فرد در دوره طولانی‌تری بررسی می‌شود و استفاده از یک مدل ضریبی یا اعتباری نیز مورد بحث قرار گرفته است.

منطق این پیشنهاد آن است که اگر کل سابقه بیمه‌پردازی در تعیین مستمری نقش بیشتری داشته باشد، احتمال تأثیرگذاری جهش‌های غیرعادی دستمزد در سال‌های پایانی کاهش پیدا می‌کند و ارتباط میان میزان واقعی حق بیمه پرداخت‌شده طی سال‌های اشتغال و مستمری دوران بازنشستگی تقویت می‌شود.

با این حال، اجرای چنین مدلی لزوماً به معنای افزایش مستمری همه افراد نیست. نتیجه نهایی به جزئیاتی مانند فرمول نهایی، ضرایب مورد استفاده، تعداد سال‌های سابقه، میزان دستمزدهای مشمول بیمه، شیوه تعدیل دستمزدهای سال‌های گذشته و مقررات دوره انتقال بستگی خواهد داشت.

به همین دلیل، تا زمانی که متن نهایی قانون و جزئیات اجرایی آن منتشر نشده است، نمی‌توان رقم مشخصی برای افزایش یا کاهش حقوق افراد بر اساس فرمول پیشنهادی اعلام کرد.

ضریب دستمزد چه نقشی در مدل پیشنهادی دارد؟

یکی از مفاهیمی که در بحث اصلاح فرمول مطرح شده، استفاده پررنگ‌تر از «ضریب دستمزد» است.

در این رویکرد، به جای مقایسه ساده مبالغ ریالی دستمزد در سال‌های مختلف، نسبت دستمزد فرد به شاخص‌های دستمزدی همان دوره مورد توجه قرار می‌گیرد.

اهمیت این روش از آن جهت است که ارزش پول و سطح دستمزدها در فاصله چند دهه به شدت تغییر می‌کند. فردی که ۲۰ یا ۳۰ سال قبل حق بیمه پرداخت کرده، طبیعتاً دستمزدی به مراتب کمتر از ارقام اسمی امروز داشته است؛ بنابراین مقایسه مستقیم اعداد ریالی دوره‌های مختلف نمی‌تواند به تنهایی مبنای دقیقی برای محاسبه باشد.

در مدل ضریبی، تلاش می‌شود موقعیت دستمزدی فرد در هر دوره نسبت به شرایط همان زمان سنجیده شود. البته نحوه دقیق اجرای این ایده هنوز مشخص نشده و باید در متن نهایی قانون و مقررات اجرایی تعیین شود.

چرا اصلاح فرمول مستمری مطرح شده است؟

یکی از اهداف اعلام‌شده برای اصلاح فرمول، ایجاد ارتباط بیشتر میان میزان واقعی بیمه‌پردازی افراد و مستمری دریافتی آنهاست.

در برخی تحلیل‌های مطرح‌شده از سوی نمایندگان مجلس، گفته شده مدل فعلی می‌تواند شرایطی ایجاد کند که افزایش قابل توجه دستمزد در سال‌های پایانی، متوسط مزد مبنای بازنشستگی را به شکل محسوسی تغییر دهد.

در مدل‌های اصلاحی، هدف آن است که مشارکت فرد در نظام بیمه‌ای طی کل دوره اشتغال تصویر دقیق‌تری از مبنای تعیین مستمری ارائه دهد.

موضوع دیگر، پایداری مالی سازمان تأمین اجتماعی است. این سازمان باید در بلندمدت میان منابع حاصل از دریافت حق بیمه و تعهدات مربوط به پرداخت مستمری تعادل برقرار کند. به همین دلیل، طراحان اصلاحات بر این موضوع تأکید دارند که فرمول جدید نباید به شکلی طراحی شود که تعهدات سازمان بدون پشتوانه مالی افزایش یابد.

در مقابل، منتقدان نیز تأکید دارند که اصلاحات نباید باعث کاهش حقوق کسانی شود که سال‌ها بر اساس مقررات فعلی حق بیمه پرداخت کرده و برای دوران بازنشستگی خود برنامه‌ریزی کرده‌اند. از همین رو تعیین دوره گذار و وضعیت افراد نزدیک به بازنشستگی یکی از حساس‌ترین بخش‌های این اصلاحات محسوب می‌شود.

آیا حقوق بازنشستگان فعلی تغییر می‌کند؟

براساس اطلاعات فعلی، پاسخ منفی است. تاکنون قانون جدیدی برای بازمحاسبه مستمری همه بازنشستگان فعلی بر اساس فرمول پیشنهادی اعلام نشده است.

فرمول جدید همچنان در مرحله بررسی قرار دارد و رئیس کمیته تأمین اجتماعی کمیسیون اجتماعی مجلس نیز تأکید کرده که این مدل هنوز نهایی نشده است. بنابراین بازنشستگان فعلی نباید انتشار خبرهای مربوط به اصلاح فرمول را به معنای تغییر فوری فیش حقوقی خود تلقی کنند.

موضوع تغییر فرمول مستمری همچنین باید از افزایش سالانه حقوق و اجرای متناسب‌سازی جدا شود.

در سال ۱۴۰۵ احکام جدید حدود ۵ میلیون و ۲۰۰ هزار بازنشسته و مستمری‌بگیر تأمین اجتماعی صادر شده و افزایش سالانه مستمری و مرحله سوم متناسب‌سازی نیز در احکام آنها اعمال شده است. این موضوع ارتباط مستقیمی با طرح جدید اصلاح فرمول مستمری ندارد.

تکلیف افرادی که در پنج سال آینده بازنشسته می‌شوند چیست؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها مربوط به بیمه‌شدگانی است که در آستانه بازنشستگی قرار دارند.

بر اساس اظهارات مطرح‌شده در اردیبهشت‌ماه، رئیس کمیسیون اصل نود مجلس اعلام کرده بود که رئیس سازمان تأمین اجتماعی اطمینان داده است فرمول جدید برای افرادی که تا پنج سال آینده بازنشسته می‌شوند، اجرا نخواهد شد.

اهمیت این موضوع در آن است که افرادی که سال‌های زیادی بر مبنای قانون فعلی حق بیمه پرداخت کرده‌اند، ممکن است در سال‌های پایانی خدمت برنامه‌ریزی مالی خود را بر اساس مقررات موجود انجام داده باشند. تغییر ناگهانی فرمول می‌تواند بر محاسبات و انتظارات آنها اثر بگذارد.

البته اظهارات مربوط به دوره پنج‌ساله را نیز باید در چارچوب روند بررسی طرح دید. جزئیات قطعی این موضوع زمانی روشن خواهد شد که قانون نهایی، مقررات دوره گذار و دستورالعمل‌های اجرایی تصویب و منتشر شود.

آیا فرمول جدید حقوق بازنشستگان را کاهش می‌دهد؟

در شرایط فعلی نمی‌توان پاسخ قطعی و یکسانی برای همه بیمه‌شدگان ارائه کرد.

فرمول نهایی هنوز تصویب نشده و بدون اطلاع از ضرایب و شیوه دقیق محاسبه، امکان برآورد میزان حقوق افراد وجود ندارد.

رئیس کمیته تأمین اجتماعی کمیسیون اجتماعی مجلس گفته است که هدف از اصلاح فرمول، ایجاد عدالت و حفظ منابع سازمان است و مستمری افراد نباید از میزان حاصل از قانون فعلی کمتر شود.

با وجود این، برای مشخص شدن اثر واقعی مدل جدید باید جزئیات نهایی منتشر شود. عواملی مانند سابقه بیمه‌پردازی، میزان دستمزد در دوره‌های مختلف، ضرایب تعدیل و مقررات دوره گذار می‌توانند نتیجه محاسبه را برای هر فرد متفاوت کنند.

از این رو، جدول‌ها و محاسباتی که پیش از تصویب قانون، از کاهش یا افزایش قطعی حقوق گروه‌های مختلف خبر می‌دهند، مبنای دقیقی ندارند.

افزایش حقوق سال ۱۴۰۵ ارتباطی با فرمول جدید ندارد

یکی از نکات مهم، تفکیک اصلاح فرمول مستمری از افزایش حقوق سالانه است.

بر اساس اطلاعات منتشرشده در متن، مستمری حداقل‌بگیران تأمین اجتماعی در سال ۱۴۰۵ با افزایش ۶۰ درصدی همراه شده و برای سایر سطوح نیز افزایش ۴۵ درصدی به علاوه مبلغ ثابت در نظر گرفته شده است. مرحله سوم متناسب‌سازی نیز به صورت جداگانه اجرا شده است.

بنابراین، بازنشسته‌ای که اکنون مستمری دریافت می‌کند باید میزان حقوق خود را با حکم سال ۱۴۰۵ و فیش رسمی مقایسه کند و نباید اخبار مربوط به مدل احتمالی آینده را با افزایش اعمال‌شده در سال جاری یکی بداند.

متناسب‌سازی با تغییر فرمول مستمری چه تفاوتی دارد؟

متناسب‌سازی و اصلاح فرمول محاسبه مستمری دو موضوع متفاوت هستند.

متناسب‌سازی در چارچوب برنامه هفتم پیشرفت اجرا می‌شود و هدف اصلی آن کاهش بخشی از فاصله میان مستمری بازنشستگان و سطح حقوق شاغلان مشابه است.

در مقابل، تغییر فرمول مستمری به مبنای محاسبه حقوق فرد در زمان بازنشستگی مربوط می‌شود.

به بیان دیگر، متناسب‌سازی یک سازوکار برای اصلاح دریافتی بازنشستگان است، اما فرمول محاسبه مستمری تعیین می‌کند فرد هنگام بازنشسته شدن بر اساس سوابق بیمه و دستمزدهای خود چه میزان مستمری دریافت کند.

به همین علت نباید خبرهای مربوط به این دو موضوع را با یکدیگر ترکیب کرد.

قانون جدید چه زمانی اجرا می‌شود؟

تا آخرین اطلاعات ارائه‌شده در متن، لایحه اصلاح موادی از قانون تأمین اجتماعی همچنان در کمیته تأمین اجتماعی مجلس در حال بررسی است و فرمول جدید به مرحله نهایی نرسیده است.

برای اجرایی شدن هر مدل تازه‌ای ابتدا باید فرآیند قانون‌گذاری تکمیل شود. پس از تصویب قانون نیز جزئیات اجرایی باید از طریق آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها تعیین شود.

اصلاح محاسبه مستمری نیز تنها به انتخاب یک فرمول ریاضی محدود نمی‌شود. موضوعاتی مانند سابقه بیمه، دستمزد مشمول کسر حق بیمه، شیوه تعدیل دستمزدهای سال‌های گذشته، حداقل و سقف مستمری و وضعیت افرادی که به بازنشستگی نزدیک هستند باید به صورت همزمان تعیین تکلیف شوند.

بنابراین در شرایط فعلی نمی‌توان زمان دقیقی برای اجرای سراسری فرمول جدید اعلام کرد.

آیا این تغییر شامل بازنشستگان کشوری و لشکری هم می‌شود؟

بحث مطرح‌شده در این طرح عمدتاً به سازمان تأمین اجتماعی و اصلاح قانون مربوط به این سازمان ارتباط دارد.

از این رو، نمی‌توان تغییر احتمالی فرمول مستمری تأمین اجتماعی را به صورت خودکار به بازنشستگان صندوق کشوری یا نیروهای مسلح تعمیم داد.

هر صندوق بازنشستگی قوانین و مقررات خاص خود را دارد و هرگونه تغییر در نحوه محاسبه حقوق آن باید بر اساس مقررات همان صندوق بررسی شود.

بازنشستگان و بیمه‌شدگان فعلاً چه اقدامی انجام دهند؟

برای بازنشستگان فعلی، ملاک رسمی همچنان حکم بازنشستگی و فیش حقوقی صادرشده از سوی سازمان تأمین اجتماعی است.

افرادی که نسبت به میزان مستمری، افزایش حقوق، متناسب‌سازی یا سوابق بیمه‌ای خود اعتراض دارند، باید ابتدا حکم و سابقه بیمه خود را بررسی کرده و در صورت مشاهده مغایرت، اعتراض را از مسیرهای رسمی سازمان تأمین اجتماعی ثبت کنند.

بیمه‌شدگانی که هنوز بازنشسته نشده‌اند نیز تا زمان تصویب و انتشار مقررات نهایی نباید محاسبات منتشرشده در کانال‌ها و منابع غیررسمی را به عنوان «فرمول قطعی مستمری جدید» در نظر بگیرند.