نحوه سهمیه‌بندی مستمری بازماندگان تأمین اجتماعی؛ سهم همسر، فرزندان و والدین چقدر است؟

پایگاه خبری تحلیلی عصر همگرایی:

براساس قانون، سهم همسر متوفی ۵۰ درصد، سهم هر فرزند واجد شرایط ۲۵ درصد و سهم هر یک از پدر و مادر واجد شرایط ۲۰ درصد مستمری استحقاقی متوفی است. با این حال، مجموع پرداختی به بازماندگان نباید از کل مستمری استحقاقی فرد فوت‌شده بیشتر شود.

مستمری استحقاقی متوفی چیست؟

مستمری استحقاقی، مبلغی است که بیمه‌شده در زمان فوت مستحق دریافت آن بوده یا مستمری‌بگیر پیش از فوت دریافت می‌کرده است. سهم بازماندگان براساس این مبلغ محاسبه می‌شود.

بنابراین منظور از «۵۰ سهم» یا «۲۵ سهم» در برخی مطالب منتشرشده، در واقع ۵۰ درصد و ۲۵ درصد مستمری استحقاقی است و نباید آن را مبلغ ثابت یا تعداد واحدهای مستقل تلقی کرد.

سهم همسر بازمانده چقدر است؟

عصرهمگرایی نوشت : براساس ماده ۸۳ قانون تأمین اجتماعی، میزان مستمری همسر بیمه‌شده یا مستمری‌بگیر متوفی معادل ۵۰ درصد مستمری استحقاقی اوست.

اگر مرد متوفی بیش از یک همسر دائم واجد شرایط داشته باشد، سهم ۵۰ درصدی همسر میان آنان به‌طور مساوی تقسیم می‌شود. به‌عنوان مثال، اگر دو همسر دائم واجد شرایط وجود داشته باشند، هر یک در حالت اولیه ۲۵ درصد مستمری استحقاقی را دریافت می‌کنند.

وجود چند همسر باعث نمی‌شود برای هر همسر جداگانه ۵۰ درصد در نظر گرفته شود؛ بلکه همان سهم قانونی همسران میان آنان تقسیم می‌شود.

سهم هر فرزند متوفی چقدر است؟

سهم هر فرزند واجد شرایط، معادل ۲۵ درصد مستمری استحقاقی متوفی است.

اگر فرزند هم پدر و هم مادر خود را از دست داده باشد، سهم او دو برابر می‌شود؛ یعنی در صورت احراز شرایط می‌تواند معادل ۵۰ درصد مستمری استحقاقی دریافت کند.

این سهم به همه فرزندان بدون توجه به وضعیت آنان تعلق نمی‌گیرد و احراز شرایط قانونی ضروری است.

شرایط دریافت مستمری برای فرزندان

شرایط برخورداری فرزند دختر و پسر یکسان نیست.

فرزند دختر در صورتی می‌تواند از مستمری بازماندگان استفاده کند که شغل و همسر نداشته باشد. ازدواج یا اشتغال می‌تواند موجب قطع مستمری او شود و در صورت برطرف‌شدن مانع، امکان بررسی دوباره استحقاق وجود دارد.

فرزند پسر اصولاً تا سن ۲۰ سالگی می‌تواند مشمول مستمری باشد. ادامه پرداخت پس از این سن معمولاً به اشتغال انحصاری به تحصیل یا ازکارافتادگی ناشی از بیماری یا نقص عضو با تأیید کمیسیون پزشکی بستگی دارد.

در برخی منابع قدیمی تأمین اجتماعی، سن ۱۸ یا ۱۹ سال ذکر شده است؛ اما ملاک اجرایی باید آخرین ضوابط سامانه و شعبه تأمین اجتماعی در زمان ثبت درخواست باشد. گواهی اشتغال به تحصیل فرزند پسر نیز در بسیاری از موارد به‌صورت برخط استعلام می‌شود.

سهم پدر و مادر متوفی

سهم هر یک از پدر و مادر واجد شرایط، معادل ۲۰ درصد مستمری استحقاقی متوفی است.

اما صرف پدر یا مادر بودن برای دریافت این سهم کافی نیست. والدین باید پیش از فوت تحت تکفل بیمه‌شده بوده باشند و سایر شرایط قانونی را نیز داشته باشند.

براساس مقررات تأمین اجتماعی، پدر باید بیش از ۶۰ سال و مادر بیش از ۵۵ سال داشته باشد؛ مگر اینکه ازکارافتادگی آنان به تأیید کمیسیون پزشکی سازمان برسد. همچنین نباید خود از سازمان تأمین اجتماعی مستمری دریافت کنند.

آیا شوهر می‌تواند مستمری همسر فوت‌شده را دریافت کند؟

شوهر نیز در شرایط خاص می‌تواند از مستمری همسر بیمه‌شده یا مستمری‌بگیر فوت‌شده بهره‌مند شود.

برای برقراری مستمری شوهر، معمولاً باید ثابت شود که تحت تکفل همسر خود بوده و سن او از ۶۰ سال بیشتر است یا براساس نظر کمیسیون پزشکی تأمین اجتماعی ازکارافتاده محسوب می‌شود. همچنین برخورداری او از مستمری مستقل می‌تواند در احراز شرایط مؤثر باشد.

بنابراین مستمری زن فوت‌شده بدون بررسی وضعیت تکفل و شرایط شوهر به او منتقل نمی‌شود.

اگر مجموع سهم‌ها بیشتر از ۱۰۰ درصد شود چه اتفاقی می‌افتد؟

ممکن است تعداد بازماندگان به اندازه‌ای باشد که مجموع درصدهای قانونی از ۱۰۰ درصد بیشتر شود. برای مثال، وجود همسر، سه فرزند و دو والد واجد شرایط در محاسبه اولیه مجموعی بیش از کل مستمری ایجاد می‌کند.

در این وضعیت، مجموع مستمری بازماندگان نمی‌تواند از مستمری استحقاقی متوفی تجاوز کند. سهم هر فرد به نسبت کاهش داده می‌شود تا مجموع پرداخت‌ها به ۱۰۰ درصد برسد.

اگر بعداً یکی از بازماندگان فوت کند یا شرایط دریافت مستمری را از دست بدهد، سهم دیگر بازماندگان واجد شرایط با رعایت نسبت‌های قانونی افزایش پیدا می‌کند.

اگر مجموع سهم‌ها کمتر از ۱۰۰ درصد باشد

براساس مقررات اجرایی و اصلاحات مربوط به مستمری بازماندگان، بازماندگان واجد شرایط در مجموع از مستمری کامل قابل پرداخت برخوردار می‌شوند و سهم آنان متناسب با ترکیب پرونده تعیین می‌شود.

به همین دلیل، نباید همیشه با جمع ساده ۵۰، ۲۵ و ۲۰ درصد نتیجه گرفت که بخشی از مستمری حتماً حذف می‌شود. محاسبه نهایی توسط سازمان تأمین اجتماعی و براساس تعداد و وضعیت بازماندگان واجد شرایط انجام می‌شود.

چند نمونه از تقسیم مستمری

همسر و دو فرزند

در محاسبه اولیه:

• سهم همسر: ۵۰ درصد؛

• سهم فرزند اول: ۲۵ درصد؛

• سهم فرزند دوم: ۲۵ درصد.

مجموع سهم‌ها ۱۰۰ درصد است و کل مستمری میان این سه نفر تقسیم می‌شود.

همسر و یک فرزند

سهم اولیه همسر ۵۰ درصد و سهم فرزند ۲۵ درصد است. نحوه پرداخت نهایی و تکمیل مجموع مستمری مطابق مقررات اجرایی سازمان در پرونده مشخص می‌شود.

همسر، سه فرزند و مادر متوفی

جمع اولیه سهم‌ها برابر است با:

• همسر: ۵۰ درصد؛

• سه فرزند: در مجموع ۷۵ درصد؛

• مادر: ۲۰ درصد.

مجموع به ۱۴۵ درصد می‌رسد. چون پرداخت بیشتر از مستمری استحقاقی مجاز نیست، سهم همه افراد به نسبت کاهش می‌یابد تا مجموع نهایی به ۱۰۰ درصد برسد.

شرایط کلی برقراری مستمری بازماندگان

عصرهمگرایی نوشت :علاوه بر واجد شرایط بودن اعضای خانواده، وضعیت سابقه بیمه فرد فوت‌شده نیز بررسی می‌شود. مستمری بازماندگان ممکن است در موارد زیر برقرار شود:

• فوت مستمری‌بگیر بازنشسته؛

• فوت مستمری‌بگیر ازکارافتاده کلی؛

• فوت بیمه‌شده‌ای که شرایط مقرر سابقه پرداخت حق بیمه را داشته باشد؛

• فوت بیمه‌شده بر اثر حادثه ناشی از کار یا بیماری حرفه‌ای.

در فوت ناشی از حادثه کار، بررسی و تأیید حادثه از سوی واحد اجرایی تأمین اجتماعی اهمیت ویژه دارد. شرایط سابقه در پرونده‌های فوت بیمه‌شدگان شاغل با پرونده فردی که پیش‌تر بازنشسته شده متفاوت است.

مدارک لازم برای برقراری مستمری بازماندگان

مدارک مورد نیاز باتوجه‌به شرایط پرونده و نوع بازمانده ممکن است متفاوت باشد، اما فهرست عمومی شامل موارد زیر است:

• درخواست برقراری مستمری بازماندگان؛

• گواهی فوت صادرشده از سوی سازمان ثبت احوال؛

• شناسنامه و کارت ملی متوفی؛

• شناسنامه و کارت ملی بازماندگان متقاضی؛

• سند ازدواج یا عقدنامه همسر؛

• گواهی اشتغال به تحصیل فرزند پسر، در صورت نیاز؛

• رأی کمیسیون پزشکی درباره ازکارافتادگی، در صورت لزوم؛

• مدارک اثبات کفالت پدر، مادر یا شوهر؛

• مدارک و گزارش مربوط به حادثه ناشی از کار، در صورت ارتباط فوت با حادثه شغلی؛

• شماره حساب بانکی یا اطلاعات مورد مطالبه سازمان.

این مدارک در راهنماهای رسمی سازمان تأمین اجتماعی نیز برای تشکیل و بررسی پرونده مستمری بازماندگان ذکر شده است.

آیا گواهی انحصار وراثت لازم است؟

مستمری بازماندگان با ارث تفاوت دارد. وراث قانونی لزوماً همان افراد واجد شرایط دریافت مستمری نیستند. ممکن است فردی وارث متوفی باشد، اما شرایط دریافت مستمری تأمین اجتماعی را نداشته باشد؛ یا برعکس، مستمری فرد براساس مقررات بیمه‌ای برقرار شود.

در برخی راهنماهای قدیمی، ارائه گواهی انحصار وراثت حداکثر تا چند ماه پس از فوت ذکر شده است. با این حال، سازمان تأمین اجتماعی در سال‌های اخیر بخشی از اطلاعات هویتی، فوت، ازدواج و طلاق را به‌صورت برخط از ثبت احوال دریافت می‌کند و مدارک لازم ممکن است براساس پرونده و سامانه تغییر کند.

بنابراین ادعای الزام همیشگی ارائه انحصار وراثت حداکثر تا ۹ ماه را نمی‌توان برای تمام پرونده‌ها یک قاعده ثابت و به‌روز دانست. متقاضی باید فهرست مدارک نمایش‌داده‌شده در سامانه یا اعلام‌شده از سوی شعبه رسیدگی‌کننده را ملاک قرار دهد.

ثبت درخواست مستمری بازماندگان

سازمان تأمین اجتماعی امکان ثبت غیرحضوری درخواست برقراری مستمری بازماندگان را فراهم کرده است. متقاضیان می‌توانند از طریق سامانه خدمات غیرحضوری سازمان به نشانی es.tamin.ir وارد حساب کاربری شوند و خدمت مربوط به مستمری بازماندگان را انتخاب کنند.

پس از ثبت درخواست، اطلاعات هویتی، سابقه بیمه متوفی، رابطه خانوادگی و شرایط بازماندگان بررسی می‌شود. در صورت نیاز به مدرک تکمیلی، معاینه پزشکی یا اثبات کفالت، موضوع از طریق سامانه یا شعبه اطلاع‌رسانی خواهد شد. سازمان تأمین اجتماعی از سال ۱۴۰۰ ثبت درخواست این مستمری را به‌صورت غیرحضوری عملیاتی کرده است.

علت رد یا توقف درخواست چیست؟

برخی دلایل احتمالی رد، توقف یا طولانی‌شدن رسیدگی عبارت‌اند از:

• کافی نبودن سابقه بیمه متوفی؛

• احراز نشدن رابطه خانوادگی؛

• ناقص بودن مدارک هویتی؛

• اشتغال یا ازدواج فرزند دختر؛

• ارائه نشدن گواهی تحصیل فرزند پسر؛

• تأیید نشدن ازکارافتادگی از سوی کمیسیون پزشکی؛

• احراز نشدن کفالت پدر، مادر یا شوهر؛

• دریافت مستمری مستقل توسط والدین؛

• مشخص نبودن وضعیت حادثه ناشی از کار؛

• مغایرت اطلاعات ثبت احوال با پرونده تأمین اجتماعی.

در چنین مواردی، متقاضی باید دلیل اعلام‌شده در سامانه یا نامه شعبه را بررسی و مدارک تکمیلی را از همان مسیر ارائه کند.

تفاوت مستمری بازماندگان با ارث

مستمری بازماندگان جزو دارایی قابل تقسیم متوفی براساس سهم‌الارث نیست. این مستمری یک حمایت بیمه‌ای است که فقط به اشخاص واجد شرایط مقرر در قانون تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود.

بنابراین ممکن است یکی از وراث از اموال متوفی ارث ببرد، اما مستمری دریافت نکند. همچنین درصدهای مربوط به همسر، فرزند و والدین با قواعد ارث در قانون مدنی متفاوت است.

نکات مهم برای خانواده متوفی

بازماندگان بهتر است پس از ثبت فوت، درخواست خود را بدون تأخیر از سامانه رسمی تأمین اجتماعی ثبت کنند. تأخیر می‌تواند روند بررسی، جمع‌آوری مدارک و پرداخت را طولانی کند.

شماره تلفن همراه ثبت‌شده در حساب کاربری باید متعلق به متقاضی باشد. همچنین برای برقراری مستمری نباید به واسطه‌ها پول پرداخت کرد یا رمز بانکی و کد پیامکی را در اختیار دیگران گذاشت.

مبلغ نهایی مستمری نیز تنها پس از بررسی پرونده، تعیین افراد واجد شرایط و صدور حکم مشخص می‌شود.

جمع‌بندی

براساس ماده ۸۳ قانون تأمین اجتماعی، سهم اولیه همسر متوفی ۵۰ درصد، سهم هر فرزند واجد شرایط ۲۵ درصد و سهم هر یک از پدر و مادر واجد شرایط ۲۰ درصد مستمری استحقاقی است. سهم فرزندی که هر دو والد خود را از دست داده باشد، دو برابر می‌شود.

با این حال، این درصدها به‌صورت جدا از یکدیگر و بدون محدودیت پرداخت نمی‌شوند. مجموع مستمری بازماندگان نباید بیشتر از مستمری استحقاقی متوفی باشد و اگر مجموع سهم‌ها از ۱۰۰ درصد عبور کند، سهم‌ها به نسبت کاهش می‌یابد.

همچنین دریافت مستمری به صرف داشتن رابطه خانوادگی وابسته نیست؛ همسر، فرزندان، پدر، مادر یا شوهر باید شرایط قانونی مربوط به خود را داشته باشند. درخواست نیز از طریق سامانه رسمی خدمات غیرحضوری تأمین اجتماعی قابل ثبت و پیگیری است.