پایگاه خبری عصر همگرایی: دکتر محمد هاشمی در گفت‌وگو با ایسنا؛ درباره چگونگی پایش سلامت محصولات کشاورزی گفت: برنامه پایش محصولات کشاورزی با هدف ارزیابی وضعیت سلامت و بررسی باقی‌مانده سموم و سایر آلاینده‌های مرتبط اجرا می‌شود. در این برنامه، نمونه‌برداری از سال گذشته در محل کشت محصولات نیز انجام می‌شود؛ بنابراین، نمونه‌های مورد بررسی صرفا از محصولات عرضه‌شده در بازار برداشت نشده‌اند و ارزیابی‌ها از مرحله کشت نیز انجام می‌شود.
او گفت: نمونه‌برداری از محل کشت این امکان را فراهم می‌کند که وضعیت محصولات در ارتباط با شرایط تولید بررسی شود. با این‌حال، نتیجه‌گیری درباره سلامت هر محصول باید بر اساس نتایج آزمون‌های معتبر و متناسب با نوع محصول و آلاینده مورد بررسی انجام گیرد.
هاشمی درباره محصولاتی که در برنامه پایش قرار دارند نیز گفت: در حال حاضر، هشت محصول شامل خیار گلخانه‌ای، خیار جالیزی، گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای، گوجه‌فرنگی جالیزی، سیب، پرتقال، سیب‌زمینی و پیاز در برنامه پایش قرار دارند. بررسی این محصولات با هدف ارزیابی وضعیت سلامت آن‌ها انجام می‌شود و نتایج باید با توجه به نوع محصول، شرایط تولید، ترکیبات مورد سنجش و حدود مجاز مربوط به هر مورد تفسیر شوند. همچنین، برای ارائه تصویری دقیق از وضعیت سلامت محصولات، ضروری است نتایج آزمایشگاهی هر دوره پایش به‌صورت مستقل ارزیابی شود.
او همچنین در پاسخ به سوال ایسنا درباره ظرفیت آزمایشگاه‌های کشور گفت: در حال حاضر، حدود ۳۰ آزمایشگاه در کشور با استفاده از دستگاه‌های کروماتوگرافی گازی متصل به طیف‌سنج جرمی (GC-MS) و سامانه‌های مرتبط، توانایی اندازه‌گیری نزدیک به ۲۵۰ نوع سم را در یک نوبت آنالیز دارند. همچنین، دستگاه‌های کروماتوگرافی مایع متصل به طیف‌سنج جرمی دومرحله‌ای (LC-MS/MS) امکان اندازه‌گیری گروه دیگری از ترکیبات را فراهم می‌کنند.
هاشمی ادامه داد: با این‌حال، این ظرفیت به معنای پوشش تمام سموم احتمالی موجود در محصولات غذایی نیست. دامنه ترکیبات قابل اندازه‌گیری به تجهیزات، روش‌های تحلیلی، توانمندی هر آزمایشگاه و دسترسی به مواد و استانداردهای مرجع مورد نیاز بستگی دارد. ازاین‌رو، علاوه بر توسعه تجهیزات آزمایشگاهی، هماهنگی میان آزمایشگاه‌ها برای تعیین و یکسان‌سازی فهرست سموم مورد سنجش در محصولات مختلف اهمیت دارد. این هماهنگی می‌تواند به افزایش قابلیت مقایسه نتایج و ایجاد رویه‌های منسجم‌تر در ارزیابی سلامت محصولات کمک کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو همچنین درباره چگونگی تعیین حدود مجاز باقی‌مانده سموم و آلاینده‌ها گفت: ارزیابی نتایج آزمایشگاهی باید بر اساس حدود مجاز معتبر و ضوابط مربوط به هر محصول و ترکیب انجام شود. در این فرآیند، صرف اندازه‌گیری یک ماده برای قضاوت درباره وضعیت سلامت محصول کافی نیست؛ بلکه باید میزان اندازه‌گیری‌شده با معیارهای قابل اعمال مقایسه شود. همچنین، اعتبار نتایج به صحت روش اندازه‌گیری و قابلیت اطمینان آن وابسته است. به همین دلیل، اعتبارسنجی و صحه‌گذاری روش‌های آزمایشگاهی اهمیت ویژه‌ای دارد تا مشخص شود روش مورد استفاده از دقت و قابلیت تکرارپذیری لازم برخوردار است.
او افزود: این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که نتایج آزمایش باقی‌مانده سموم، علاوه بر ارتباط مستقیم با سلامت مصرف‌کنندگان، ممکن است پیامدهای قانونی برای آزمایشگاه‌ها و صاحبان محصولات داشته باشد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره انطباق یا عدم انطباق یک محصول باید بر پایه نتایج مستند و قابل اتکا صورت گیرد.
هاشمی همچنین درباره چگونگی حصول اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد نتایج آزمایشگاه‌های سنجش باقی‌مانده سموم به ایسنا گفت: اعتبارسنجی روش‌های آزمایشگاهی و ارزیابی مستمر عملکرد آزمایشگاه‌ها از الزامات اساسی این حوزه است. روش مورد استفاده باید به‌گونه‌ای بررسی شود که دقت و قابلیت اطمینان آن مشخص باشد و نتایج حاصل از اجرای آن در شرایط مشابه، قابلیت تکرار یا مقایسه داشته باشند. همچنین، ارزیابی عملکرد آزمایشگاه‌ها از طریق آزمون مهارت انجام می‌شود. در این فرآیند، نمونه‌های آزمون مهارت متناسب با ماتریس‌های غذایی و دامنه فعالیت تأییدشده آزمایشگاه‌ها در اختیار آن‌ها قرار می‌گیرد تا عملکرد و صحت نتایج ارزیابی شود. در کنار این اقدامات، هماهنگی در روش‌های اندازه‌گیری و فهرست سموم مورد سنجش نیز اهمیت دارد؛ زیرا تفاوت در توانمندی آزمایشگاه‌ها یا روش‌های مورد استفاده می‌تواند بر دامنه آزمون‌ها و قابلیت مقایسه نتایج تاثیر بگذارد.
او همچنین درباره ظرفیت آزمایشگاه‌های کشور برای شناسایی انواع سموم و آلاینده‌ها و محدودیت‌هایی که در این زمینه وجود دارد، گفت: توانایی حدود ۳۰ آزمایشگاه کشور در اندازه‌گیری نزدیک به ۲۵۰ نوع سم در یک نوبت آنالیز، نشان‌دهنده وجود ظرفیت قابل توجه آزمایشگاهی در این حوزه است؛ با این‌حال، این ظرفیت تمام ترکیبات احتمالی را پوشش نمی‌دهد و نمی‌توان آن را معادل امکان شناسایی همه سموم موجود در محصولات غذایی دانست. یکی از موضوعات مهم، تفاوت در توانمندی آزمایشگاه‌ها برای اندازه‌گیری برخی ترکیبات است. هماهنگ‌سازی فهرست سموم مورد سنجش و تقویت قابلیت‌های فنی آزمایشگاه‌ها می‌تواند به کاهش این تفاوت‌ها کمک کند.
هاشمی ادامه داد: همچنین، تأمین سموم و مواد مرجع استاندارد مورد نیاز برای انجام آزمون‌ها از چالش‌های این حوزه است. دسترسی به این مواد برای اجرای دقیق روش‌های آزمایشگاهی و اطمینان از اعتبار نتایج ضرورت دارد. بنابراین، توسعه تجهیزات به‌تنهایی کافی نیست و باید اعتبارسنجی روش‌ها، تأمین مواد مرجع و ارزیابی مستمر عملکرد آزمایشگاه‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد.
او درباره وضعیت کلی سلامت محصولات کشاورزی در ارزیابی‌های صورت گرفته نیز به ایسنا گفت: درصد انطباق و عدم انطباق نمونه‌ها ممکن است با توجه به سال اجرای برنامه، فصل نمونه‌برداری، نوع محصول و شرایط تولید متفاوت باشد. ازاین‌رو، اعلام یک درصد ثابت برای همه محصولات و دوره‌های پایش، بدون بررسی داده‌های مربوط به همان دوره، نمی‌تواند بیانگر دقیق وضعیت سلامت محصولات باشد. برای ارائه آمار معتبر، لازم است نتایج هر دوره به تفکیک محصول و نوع آلاینده بررسی شود و مشخص باشد چه تعداد نمونه مورد آزمایش قرار گرفته‌اند، چه ترکیباتی اندازه‌گیری شده‌اند و نتایج بر اساس کدام حدود مجاز ارزیابی شده‌اند. همچنین، اعتبار نتایج آزمایشگاهی و قابلیت اطمینان روش‌های اندازه‌گیری در تفسیر این آمار اهمیت دارد؛ زیرا هرگونه نتیجه‌گیری درباره وضعیت سلامت محصولات باید بر مبنای داده‌های معتبر و قابل استناد انجام شود.
هاشمی در پاسخ به این سوال که آیا محصولات مورد استفاده در بازار داخلی و محصولات صادراتی به یک اندازه تحت نظارت قرار دارند؟، گفت: ارزیابی سلامت محصولات باید با توجه به ضوابط نظارتی مربوطه و الزامات تعیین‌شده برای هر مسیر عرضه انجام شود. در این زمینه، نتایج آزمایشگاهی باید بر اساس معیارهای قابل اعمال تفسیر شوند و درباره وضعیت هر محموله، مستندات و اطلاعات مرتبط با همان محصول مورد بررسی قرار گیرد. همچنین، هماهنگی روش‌های آزمایشگاهی و افزایش قابلیت مقایسه نتایج می‌تواند در ارزیابی دقیق‌تر محصولات و تصمیم‌گیری‌های نظارتی نقش مؤثری داشته باشد.
او همچنین درباره اینکه میوه‌ها و صیفی‌جات برگشتی از مقاصد صادراتی چگونه تعیین تکلیف می‌شوند؟ به ایسنا گفت: برای اظهارنظر دقیق درباره وضعیت محصولات برگشتی، باید علت برگشت محموله، نوع عدم انطباق احتمالی، نتایج آزمایشگاهی و ضوابط مربوط به تعیین تکلیف آن مشخص باشد. بنابراین، ارائه پاسخ قطعی درباره امکان عرضه مجدد، معدوم‌سازی یا سایر شیوه‌های تعیین تکلیف این محصولات، مستلزم دریافت اطلاعات مستند از مراجع مسئول است.
هاشمی در پاسخ به این سوال که آیا ممکن است محصولی از نظر ضوابط کشور مقصد غیرقابل پذیرش باشد، اما از نظر حدود مجاز داخلی امکان عرضه داشته باشد؟ گفت: عدم پذیرش یک محموله در کشور مقصد، به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که محصول از نظر تمام معیارهای سلامت نیز مردود است؛ زیرا برای ارزیابی وضعیت آن باید علت دقیق عدم پذیرش و ضوابط مربوط بررسی شود. ازاین‌رو، تصمیم‌گیری درباره امکان عرضه محصول در بازار داخلی باید بر اساس نتایج معتبر آزمایشگاهی، نوع عدم انطباق و الزامات قانونی قابل اعمال انجام شود. نمی‌توان بدون بررسی مستندات هر محموله، درباره سلامت یا امکان عرضه آن نتیجه‌گیری قطعی کرد.
او همچنین درباره ادعاهایی که هر از گاهی درباره ناسالم بودن برخی محصولات کشاورزی در فضای مجازی منتشر می‌شود و چگونگی بررسی صحت این ادعاها گفت: بررسی ادعاهای مربوط به سلامت محصولات کشاورزی باید بر اساس شواهد علمی و نتایج معتبر آزمایشگاهی انجام شود. ویژگی‌های ظاهری محصولات، به‌تنهایی نمی‌توانند مبنای قابل اتکایی برای تعیین میزان باقی‌مانده سموم یا نیترات باشند. در این زمینه، اعتبار روش‌های اندازه‌گیری نیز اهمیت دارد. نتایج آزمایشگاهی زمانی می‌توانند مبنای تصمیم‌گیری قرار گیرند که روش مورد استفاده از دقت و قابلیت اطمینان لازم برخوردار باشد و نتیجه به‌دست‌آمده قابلیت تکرار یا مقایسه داشته باشد. بنابراین، در مواجهه با ادعاهای منتشرشده درباره سلامت محصولات، باید میان نشانه‌های ظاهری و نتایج واقعی اندازه‌گیری تمایز قائل شد و از نتیجه‌گیری بر اساس اطلاعات تأییدنشده خودداری کرد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره اینکه آیا سفیدی رگه‌ها یا بافت داخلی گوجه‌فرنگی می‌تواند نشانه افزایش نیترات باشد؟ (به عنوان یکی از ادعاهای مطرح شده در فضای مجازی) به ایسنا گفت: سفیدی رگه‌ها یا بخش‌هایی از بافت داخلی گوجه‌فرنگی، به‌تنهایی نشانه افزایش نیترات نیست و نمی‌توان صرفاً بر اساس ظاهر محصول درباره میزان این ترکیب قضاوت کرد. تغییرات دمایی و شرایط رشد می‌توانند بر فرآیند رسیدگی و تشکیل رنگدانه‌های گوجه‌فرنگی، به‌ویژه لیکوپن، تأثیر بگذارند. لیکوپن یکی از رنگدانه‌های اصلی مسئول رنگ قرمز گوجه‌فرنگی است و اختلال در روند تشکیل آن ممکن است با تغییر رنگ و باقی ماندن بخش‌هایی از بافت به رنگ سفید یا روشن همراه باشد. از سوی دیگر، شرایط رشد گیاه، تنش‌های آبی و سایر عوامل محیطی می‌توانند بر ویژگی‌های فیزیولوژیک و کیفیت محصول اثر بگذارند. بنابراین، مشاهده رگه‌های سفید در گوجه‌فرنگی را نمی‌توان مستقیماً به افزایش نیترات نسبت داد.
او تاکید کرد: برای تعیین میزان نیترات، انجام آزمایش معتبر ضروری است و ظاهر محصول به‌تنهایی شاخص قابل اتکایی برای سنجش آن محسوب نمی‌شود. همچنین، نمی‌توان بدون داده‌های آزمایشگاهی درباره میزان جذب نیترات در یک محصول مشخص نتیجه‌گیری قطعی کرد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پایان به ایسنا تاکید کرد: در مجموع، ارزیابی علمی سلامت محصولات کشاورزی بر سه پایه استوار است؛ نمونه‌برداری متناسب با هدف پایش، اندازه‌گیری با روش‌های معتبر و تفسیر نتایج بر اساس حدود مجاز مربوط. تقویت هماهنگی آزمایشگاه‌ها، اعتبارسنجی روش‌های تحلیلی و تأمین مواد مرجع استاندارد نیز از الزامات دستیابی به نتایج قابل اعتماد و تصمیم‌گیری دقیق در حوزه سلامت محصولات غذایی است.