پایگاه خبری عصر همگرایی: ورود وزیر خارجه روسیه به ایران، در حالی که تهدید‌ها بین ایران و آمریکا به اوج خود رسیده، نگاه‌های زیادی را متوجه تهران کرده است. این نخستین سفر یک مقام روسی پس از جنگ ۴۰ روزه به ایران است و سرگی لاوروف در جریان آن با رییس‌جمهور و وزیر خارجه دیدار کرده. گزارش‌ها حاکی از آن است که دستور کار سفر جلوگیری از بازگشت درگیری‌های گسترده است، اما پیامی که لاوروف حامل آن است معمای اصلی است.
وزارت خارجه روسیه اعلام کرده است که مذاکرات تهران بر بحران منطقه‌ای، همکاری‌های اقتصادی و راه‌های کاهش تنش متمرکز خواهد بود. خبرگزاری روسی تاس هم مدعی شده که لاوروف قرار است مقام‌های ایرانی را از نتایج رایزنی‌های خود با وزیران خارجه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در منامه مطلع کند.
اما آیا روسیه می‌تواند میانجی ایران و آمریکا باشد و از وقوع دوباره جنگ جلوگیری کند؟ منافع روسیه در ادامه تنش و درگیری است یا پایان آن؟
انتقال پیام از منامه
اهمیت این سفر زمانی بیشتر آشکار می‌شود که آن را در امتداد دو مسیر دیپلماتیک روسیه بررسی کنیم. روس‌ها از یک سو، حفظ و گسترش همکاری راهبردی با دولت‌های حاشیه خلیج فارس را دنبال می‌کنند و از سوی دیگر از جنگ آمریکا با ایران منافع اقتصادی قابل توجهی برده‌اند.
لاوروف پیش از ورود به تهران، در نهمین نشست گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری خلیج فارس در بحرین شرکت کرد. او در منامه بر ضرورت گفت‌وگوی مستقیم میان کشورهای ساحلی خلیج فارس و همسایگانشان، از جمله عراق و اردن، تأکید کرد. این پیشنهاد با هدف ایجاد چارچوبی منطقه‌ای برای گفت‌و‌گو درباره امنیت و کاهش تنش مطرح شده است.
ایران پیش از این تهدید کرده که در صورت وقع دوباره جنگ، به همه مواضع و منافع آمریکا در منطقه حمله می‌کند و هر کشوری که هرگونه کمک به آمریکا برای حمله ارائه دهد، هدف موشک خواهد بود. حال اگر جنگ آینده به زیرساخت‌های انرژی کشیده شود نیز، زیرساخت‌ها انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس در معرض حمله قرار می‌گیرند.
میانجی‌گری روسیه؟
روسیه تاکنون فقط در حد موضع‌گیری خواستار کاهش تنش بین ایران و آمریکا شده و اقدام ملموسی در این زمینه انجام نداده بود. حالا، اما به نظر می‌رسد مسکو تلاش می‌کند از موقعیت خود به‌عنوان شریک تهران و هم‌زمان طرف گفت‌و‌گو با کشورهای عربی برای ایفای نقشی فعال‌تر در بحران استفاده کند. ولادیمیر پوتین نیز در دیدار‌های اخیر با پزشکیان از آمادگی روسیه برای مشارکت در تلاش‌های میانجی‌گرانه سخن گفته است.
برخی گزارش‌های غیررسمی از نشست منامه نیز نشان می‌دهد که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از مسکو خواسته‌اند برای توقف حملات ایران به کشورهای منطقه از نفوذ دیپلماتیک خود استفاده کند.
اما نکته اینجاست که روسیه منافع قابل توجهی در ادامه جنگ آمریکا با ایران دارد. توافق انرژی ترامپ با پوتین برای جلوگیری از افزایش قیمت انرژی به ویژه گازوئیل و معافیت‌های گسترده برای فروش نفت روسیه و تعلیق اجرای قانون جدید تحریم‌های همه‌جانبه علیه روسیه به دست ترامپ، همه دستاورد‌های جنگ ایران برای مسکو هستند. دستاورد‌هایی که تبدیل به اهرم‌های فشار روسیه در جنگ با اوکراین هم شده‌اند. در حالی که تا پیش از این، روسیه تحت حملات مداوم و موثر اوکراین علیه زیرساخت‌های انرژی خود قرار گرفته بود و تقریبا، بدترین سال جنگ با اوکراین را سپری می‌کرد.
شراکت راهبردی ایران و روسیه؟
ظاهرا گفته شد که سفر لاوروف به جنگ ایران و آمریکا محدود نمی‌شود. بر اساس اعلام وزارت خارجه روسیه، همکاری‌های تجاری، اقتصادی، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های مشترک انرژی و حمل‌ونقل نیز در دستور کار مذاکرات قرار دارند. مسکو و تهران همچنین درباره هماهنگی در سازمان ملل، بریکس، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا گفت‌و‌گو خواهند کرد.
توافق مشارکت جامع راهبردی دو کشور که در سال ۱۴۰۴ امضا شد، چارچوبی برای توسعه همکاری‌های دوجانبه فراهم کرده است. هرچند این توافق، برخلاف برخی پیمان‌های امنیتی روسیه با دیگر کشورها، تعهد دفاع متقابل ایجاد نمی‌کند.
اما نکته اینجاست که هم‌زمان، روسیه در تلاش است روابط اقتصادی خود با کشورهای عربی را نیز گسترش دهد. لاوروف در نشست منامه اعلام کرد مبادلات تجاری روسیه با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در سال ۱۴۰۴ حدود ۴۵ درصد افزایش یافته و به نزدیک ۱۹ میلیارد دلار رسیده است. این روند نشان می‌دهد که مسکو در پی حفظ کانال‌های ارتباطی با مجموعه‌ای از بازیگران منطقه است و در این پازل، از ارتباط خود با ایران هم استفاده می‌کند.
چراکه از یک طرف، تقویت همکاری با ایران می‌تواند جایگاه مسکو را در تحولات منطقه حفظ کند و از طرف دیگر، گسترش روابط با دولت‌های عربی برای منافع اقتصادی و نفوذ دیپلماتیک این کشور اهمیت دارد.
ماموریت لاوروف در تهران
با این همه، افزایش تنش میان تهران و همسایگان عربی می‌تواند همین راهبرد را با محدودیت مواجه کند. این یعنی روسیه در صورت وقوع دوباره جنگ نمی‌تواند به بازیگری دوگانه خود ادامه دهد.
نکته دیگر اینکه در صورت وقوع جنگ گسترده، پیامد‌ها غیرقابل پیش‌بینی است و به همین دلیل، روسیه تداوم تنش کنترل‌شده را به چنین جنگی ترجیح می‌دهد. با این حال باید دید که روسیه برای جلوگیری از افزایش تنش‌ها، می‌تواند پیشنهاد‌هایی برای بازکردن قفل مذاکرات ارائه دهد یا نه. در شرایطی که آمریکا بر امتیازات هسته‌ای تاکید دارد و ایران در مرحله اول فقط حاضر به مذاکره بر سر تنگه هرمز و شرایط جدید مدیریت آن است. از سوی دیگر، ادامه شرایط نه جنگ نه صلح و محاصره دریایی نیز در طولانی‌مدت برای ایران قابل تحمل نیست و تهران برخلاف مسکو به دنبال پایانی برای وضعیت فعلی خواهد بود.